Trong những năm gần đây, hệ thống pháp luật thuế tại Việt Nam có sự thay đổi đáng kể về phương thức ban hành và cấu trúc văn bản. Sự thay đổi này tác động trực tiếp đến cách tra cứu, áp dụng và hiểu đúng quy định thuế trong thực tiễn.
Nếu trước đây kế toán chỉ cần đọc một Thông tư là có thể áp dụng gần như đầy đủ một sắc thuế, thì hiện nay điều đó không còn đúng.
Vậy sự khác biệt giữa cách ban hành văn bản thuế cũ và mới là gì? Vì sao kế toán bắt buộc phải đọc đồng thời Luật – Nghị định – Thông tư?
>> Xem thêm phân tích của chuyên gia Nguyễn Ngọc Minh trong video sau đây:
1. Cách ban hành văn bản thuế theo cơ chế cũ
Giai đoạn trước năm 2020, hệ thống văn bản thuế thường được ban hành theo cấu trúc:
- Luật quy định nguyên tắc chung.
- Nghị định của Chính phủ nhắc lại nội dung của Luật và bổ sung chi tiết theo ủy quyền.
- Thông tư của Bộ Tài chính tiếp tục nhắc lại Luật và Nghị định, đồng thời hướng dẫn thực hiện.
Đặc điểm nổi bật của cơ chế này là:
- Thông tư gần như tổng hợp đầy đủ nội dung của Luật và Nghị định.
- Người áp dụng chỉ cần đọc Thông tư là có thể triển khai thực hiện.
Ví dụ:
- Thuế GTGT: chủ yếu tra cứu Thông tư 219/2013/TT-BTC (và văn bản sửa đổi).
- Thuế TNDN: tập trung vào Thông tư 78/2014/TT-BTC.
- Thuế TNCN: áp dụng Thông tư 111/2013/TT-BTC.
Chính vì vậy, nhiều kế toán hình thành thói quen chỉ đọc Thông tư mà không nghiên cứu Luật.
2. Cách ban hành văn bản thuế theo cơ chế mới
Từ sau năm 2020, đặc biệt với các Luật thuế ban hành giai đoạn 2024–2025, phương thức ban hành đã thay đổi rõ rệt.
Cấu trúc hiện nay thường theo hướng:
- Luật quy định khung và nguyên tắc, giao nhiều nội dung cho Chính phủ quy định chi tiết.
- Nghị định chỉ hướng dẫn phần được giao, không nhắc lại toàn bộ Luật, Nghị định tiếp tục giao một số nội dung cho Bộ Tài chính.
- Thông tư chỉ hướng dẫn phần được ủy quyền, không tổng hợp toàn bộ hệ thống quy định.
Ví dụ điển hình là Luật Thuế TNDN 67/2025/QH15:
- Luật có hiệu lực từ 01/10/2025.
- Tuy nhiên, nhiều nội dung quan trọng phải chờ Nghị định 320/2025/NĐ-CP hướng dẫn.
- Một số thủ tục, hồ sơ cụ thể tiếp tục phải chờ Thông tư của Bộ Tài chính.
Điều này dẫn đến thực tế: Có Luật nhưng chưa thể áp dụng đầy đủ nếu chưa có Nghị định và Thông tư.
3. Vì sao không thể chỉ đọc Thông tư như trước?
Theo cơ chế mới:
- Nghị định không còn nhắc lại toàn bộ nội dung Luật.
- Thông tư không còn “ôm” toàn bộ Luật và Nghị định.
- Mỗi tầng văn bản chỉ quy định phần được giao.
Do đó, nếu chỉ đọc Thông tư, kế toán có thể:
- Bỏ sót quy định nền tảng của Luật.
- Hiểu sai phạm vi áp dụng.
- Không nắm được giới hạn pháp lý của từng điều khoản.
Muốn hiểu đầy đủ một sắc thuế hiện nay, bắt buộc phải đọc đồng thời:
- Luật
- Nghị định
- Thông tư
4. Cách nhận biết khi nào phải chờ Nghị định hoặc Thông tư
Khi đọc Luật, nếu tại cuối điều khoản có nội dung:
“Chính phủ quy định chi tiết…”
Thì chắc chắn sẽ có Nghị định.
Nếu trong Nghị định có ghi:
“Bộ Tài chính hướng dẫn…”
Thì sẽ tiếp tục có Thông tư.
Ngược lại, nếu Luật quy định rõ ràng, cụ thể và không giao thêm, doanh nghiệp có thể áp dụng ngay mà không cần chờ văn bản dưới luật.
5. Hệ quả thực tiễn đối với kế toán
Sự thay đổi này khiến:
- Khối lượng văn bản phải đọc tăng lên đáng kể.
- Nội dung phân tán ở nhiều tầng văn bản.
- Việc tra cứu đòi hỏi phương pháp hệ thống hóa.
Những khóa học thuế trước đây có thể giảng dạy trong 15–20 buổi, thì nay có thể cần 30–40 buổi để phân tích đầy đủ.
Đây không phải do nội dung phức tạp hơn về bản chất, mà do cấu trúc pháp lý phân tầng và không lặp lại như trước.
6. Phương pháp tra cứu hiệu quả trong bối cảnh mới
Để tránh nhầm lẫn, kế toán nên áp dụng phương pháp:
- Lấy Luật làm văn bản nền tảng.
- Chèn nội dung Nghị định vào đúng điều khoản liên quan.
- Bổ sung nội dung Thông tư vào cùng cấu trúc.
Ví dụ, khi tra cứu về điều kiện thanh toán không dùng tiền mặt để được khấu trừ thuế hoặc tính chi phí được trừ:
- Đọc quy định tại Luật.
- Đối chiếu Nghị định hướng dẫn.
- Kiểm tra Thông tư về hồ sơ, chứng từ cụ thể.
Cách làm này giúp tập trung toàn bộ quy định về một vấn đề tại một vị trí thống nhất, tránh bỏ sót.
Sự khác biệt trong cách ban hành văn bản thuế giữa giai đoạn cũ và mới đã thay đổi hoàn toàn phương pháp nghiên cứu và áp dụng pháp luật.
Nếu trước đây chỉ cần đọc Thông tư là đủ, thì hiện nay bắt buộc phải tiếp cận hệ thống theo cấu trúc: Luật – Nghị định – Thông tư
Hiểu rõ cơ chế ban hành văn bản không chỉ giúp áp dụng đúng quy định mà còn giúp kế toán chủ động nhận biết khi nào có thể áp dụng ngay và khi nào cần chờ hướng dẫn chi tiết.
Trong bối cảnh pháp luật thuế ngày càng chuyên sâu và phân tầng, kỹ năng đọc và hệ thống hóa văn bản trở thành năng lực bắt buộc của người làm kế toán chuyên nghiệp.